Class 10th Sanskrit Model Paper Set C MP Board कक्षा 10वीं संस्कृत मॉडल पेपर 2026 – सेट C
माध्यमिक शिक्षा मंडल, मध्य प्रदेश द्वारा आयोजित बोर्ड परीक्षा 2026 की तैयारी हेतु
संस्कृत मॉडल पेपर – सेट C एक महत्वपूर्ण अभ्यास सामग्री है।
✔ नवीन परीक्षा पैटर्न पर आधारित
✔ वस्तुनिष्ठ + लघु + दीर्घ उत्तरीय प्रश्न
✔ संधि, समास, कारक, शब्दरूप, धातुरूप अभ्यास
✔ अपठित गद्यांश एवं अनुवाद प्रश्न
📚 संभावित संरचना:
खण्ड A – वस्तुनिष्ठ प्रश्न
खण्ड B – लघु उत्तरीय प्रश्न
खण्ड C – दीर्घ उत्तरीय / व्याकरण / लेखन
नियमित अभ्यास से संस्कृत विषय में उच्च अंक प्राप्त करना आसान हो सकता है।
Sanskrit Model Paper 10th (Set-C) - Sandipani Vidyalaya
प्र.1. उचितं विकल्पं चित्वा लिखत (शब्दरूपाणि 4 + अव्ययाः 2): (1×6 = 6 अंकाः)
(i) 'बालकस्य' इत्यस्मिन् पदे का विभक्तिः अस्ति?
(अ) पञ्चमी (ब) षष्ठी (स) सप्तमी (द) चतुर्थी
उत्तरं पश्यत
👉 (ब) षष्ठी
(ii) 'कविभिः' इत्यस्मिन् पदे वचनं अस्ति-
(अ) एकवचनम् (ब) द्विवचनम् (स) बहुवचनम् (द) कोऽपि न
उत्तरं पश्यत
👉 (स) बहुवचनम् (तृतीया)
(iii) 'पित्रा' इत्यस्य मूलशब्दः कः?
(अ) पितृ (ब) पिता (स) पितर (द) पित
उत्तरं पश्यत
👉 (अ) पितृ
(iv) 'रमा' शब्दस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनं रूपं अस्ति-
(अ) रमायै (ब) रमाय (स) रमायाः (द) रमायाम्
उत्तरं पश्यत
👉 (अ) रमायै
(v) अधोलिखितेषु अव्ययपदं नास्ति-
(अ) अपि (ब) तत्र (स) यत्र (द) गच्छ
उत्तरं पश्यत
👉 (द) गच्छ (यह क्रिया है)
(vi) 'अद्य अवकाशः अस्ति' अत्र अव्ययम् अस्ति-
(अ) अवकाशः (ब) अद्य (स) अस्ति (द) कोऽपि न
उत्तरं पश्यत
👉 (ब) अद्य
प्र.2. प्रदत्तशब्दैः रिक्तस्थानानि पूरयत (धातुरूपाणि 4 + उपसर्गाः 2): (1×6 = 6 अंकाः)
(गच्छन्ति, पश्यामि, भवतु, अभवत्, अनु, परा)
(i) 'गम्' धातोः लट्लकारस्य प्रथमपुरुषः बहुवचनं ________ भवति।
उत्तरं पश्यत
👉 गच्छन्ति
(ii) 'दृश्' धातोः लट्लकारस्य उत्तमपुरुषः एकवचनं ________ अस्ति।
उत्तरं पश्यत
👉 पश्यामि
(iii) 'भू' धातोः लोट्लकारस्य प्रथमपुरुषः एकवचनं ________ अस्ति।
उत्तरं पश्यत
👉 भवतु
(iv) 'भू' धातोः लङ्लकारस्य प्रथमपुरुषः एकवचनं ________ अस्ति।
उत्तरं पश्यत
👉 अभवत्
(v) 'अनुगच्छति' इत्यस्मिन् पदे ________ उपसर्गः अस्ति।
उत्तरं पश्यत
👉 अनु
(vi) 'पराजयते' इत्यस्मिन् पदे ________ उपसर्गः अस्ति।
उत्तरं पश्यत
👉 परा
प्र.3. युग्ममेलनं कुरुत (सन्धयः 3 + समासाः 3): (1×6 = 6 अंकाः)
(i) जगदीशः -> (क) कर्मधारयः समासः
(ii) गणेशः -> (ख) द्वन्द्वः समासः
(iii) नमस्ते -> (ग) विसर्गसन्धिः
(iv) राजपुरुषः -> (घ) व्यंजनसन्धिः
(v) पञ्चवटी -> (ङ) गुणस्वरसन्धिः
(vi) पितरौ -> (च) तत्पुरुषः समासः
-> (छ) द्विगुः समासः
उत्तरं पश्यत
उचितमेलनम्:
(i) जगदीशः → (घ) व्यंजनसन्धिः
(ii) गणेशः → (ङ) गुणस्वरसन्धिः
(iii) नमस्ते → (ग) विसर्गसन्धिः
(iv) राजपुरुषः → (च) तत्पुरुषः समासः
(v) पञ्चवटी → (छ) द्विगुः समासः
(vi) पितरौ → (ख) द्वन्द्वः समासः
प्र.4. एकपदेन उत्तरत (प्रत्ययाः 3 + पाठगत प्रश्न 3): (1×6 = 6 अंकाः)
(i) 'क्रीडित्वा' इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः?
उत्तरं पश्यत
क्त्वा
(ii) 'हसन्' इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः?
उत्तरं पश्यत
शतृ
(iii) 'टाप्' प्रत्ययस्य एकं उदाहरणं लिखत।
उत्तरं पश्यत
अजा / बाला
(iv) केषां माला रमणीया?
उत्तरं पश्यत
ललितलतानाम्
(v) मनुष्यस्य महान् रिपुः कः?
उत्तरं पश्यत
आलस्यम्
(vi) "पिता पुत्राय बाल्ये किं यच्छति?"
उत्तरं पश्यत
विद्याधनम्
प्र.5. शुद्धवाक्यानां समक्षं 'आम्' अशुद्धवाक्यानां समक्षं 'न' इति लिखत: (1×6 = 6 अंकाः)
(i) 'विशालः ग्रामः' अत्र 'विशालः' विशेषणम् अस्ति। (आम्)
(ii) 'आम्रम्' इत्यस्य पर्यायपदं 'काननम्' अस्ति। (न)
(iii) 'दानवाय' इत्यस्य विलोमपदं 'मानवाय' अस्ति। (आम्)
(iv) 'श्वेतः अश्वः' अत्र 'अश्वः' विशेष्यपदम् अस्ति। (आम्)
(v) 'दूषितम्' इत्यस्य विलोमपदं 'शुद्धम्' अस्ति। (आम्)
(vi) 'वनम्' इत्यस्य पर्यायपदं 'पुरम्' अस्ति। (न)
उत्तरं पश्यत
(i) आम्
(ii) न (रसालम् होता है, काननम् वन का है)
(iii) आम्
(iv) आम्
(v) आम्
(vi) न
प्र.6. जम्बुकः किं वदन् व्याघ्रस्य उपहासं करोति?
अथवा
बालभावात् हिमकरः कुत्र विराजते?
उत्तरं पश्यत (मुख्य)
उत्तरं पश्यत (अथवा)
जम्बुकः वदति- "भवान् कुतः भयात् पलायितः?" इति वदन् व्याघ्रस्य उपहासं करोति।
बालभावात् हिमकरः पशुपतिमस्तके (शिवस्य मस्तके) विराजते।
प्र.7. मातुः अधिका कृपा कस्मिन् भवति?
अथवा
इन्द्रः दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुं किं कृतवान्?
उत्तरं पश्यत (मुख्य)
उत्तरं पश्यत (अथवा)
मातुः अधिका कृपा दुर्बले सुते (पुत्रे) भवति।
इन्द्रः दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुं प्रवर्षम् (वृष्टिं) कृतवान्।
प्र.8. वसन्तस्य गुणं कः जानाति?
अथवा
नारायणं प्रथमः शत्रुः कः?
उत्तरं पश्यत (मुख्य)
उत्तरं पश्यत (अथवा)
वसन्तस्य गुणं पिकः जानाति।
नराणां प्रथमः शत्रुः क्रोधः अस्ति।
प्र.9. निर्धनः जनः कथं वित्तम् उपार्जितवान्?
अथवा
वस्तुतः चौरः कः आसीत्?
उत्तरं पश्यत (मुख्य)
उत्तरं पश्यत (अथवा)
निर्धनः जनः भूरि (अत्यधिकं) परिश्रम्य वित्तम् उपार्जितवान्।
वस्तुतः चौरः आरक्षी (कोतवाल) एव आसीत्।
प्र.10. सरसः शोभा केन भवति?
अथवा
चातकः किमर्थं मानी कथ्यते?
उत्तरं पश्यत (मुख्य)
उत्तरं पश्यत (अथवा)
सरसः शोभा एकेन राजहंसेन भवति।
चातकः वने वसति, पिपासितः वा म्रियते, अथवा पुरन्दरं (इन्द्रं) याचते, अतः सः मानी कथ्यते।
प्र.11. प्रश्ननिर्माणं कुरुत (कोऽपि द्वौ):
(i) शरीरस्य आयासजननं कर्म व्यायामः इति कथ्यते।
(ii) मयुराः सर्पान् भक्षयति।
उत्तरं पश्यत
(i) कस्य आयासजननं कर्म व्यायामः इति कथ्यते?
(ii) के सर्पान् भक्षयति?
प्र.12. कः कं प्रति कथयति (कोऽपि एकः):
(i) "अहमपि तत्र गमिष्यामि।"
(ii) "भोः वासव! पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहं रोदिमि।"
उत्तरं पश्यत
(i) (यह पाठानुसार निर्भर करेगा, सामान्यतः) शृगालः (कथयति), व्याघ्रं (प्रति)
(ii) सुरभिः (कथयति), इन्द्रं (प्रति)
प्र.13. वाच्यपरिवर्तनं कुरुत (कोऽपि एकः):
(i) अहं जलं पिबामि। (कर्मवाच्ये)
(ii) त्वया पत्रं लिख्यते। (कर्तृवाच्ये)
उत्तरं पश्यत
(i) मया जलं पीयते।
(ii) त्वं पत्रं लिखसि।
प्र.14. स्वपाठ्यपुस्तकात् एकं सुभाषितानि श्लोकं लिखत (यः अस्मिन् प्रश्नपत्रे न स्यात्)।
उत्तरं पश्यत
"सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता।
उदेति सविता रक्तो रक्तश्चास्तमये तथा॥"
प्र.15. अशुद्धकारकवाक्यानां शुद्धिः (कोऽपि एकः):
(i) बालकाः मोदकं रोचते।
(ii) सीता रामस्य सह वनं गच्छति।
उत्तरं पश्यत
(i) बालकाय मोदकं रोचते।
(ii) सीता रामेण सह वनं गच्छति।
प्र.16. रिक्तस्थानानि पूरयत (कोऽपि द्वौ):
(अहिभुक्, मेध्यामेध्यभक्षकः, स्थितप्रज्ञः)
(i) मयूरः ________ इति नाम्ना अपि ज्ञायते।
(ii) काकः ________ भवति।
उत्तरं पश्यत
(i) अहिभुक्
(ii) मेध्यामेध्यभक्षकः
प्र.17. कथाक्रमसंयोजनम्:
(1) चौरः आरक्षी एव आसीत्।
(2) विचित्रैव दैवगतिः।
(3) तस्यामेव रात्रौ कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः।
(4) निर्धनः जनः वित्तम् उपार्जितवान्।
उत्तरं पश्यत
सही क्रम:
1. (4) निर्धनः जनः वित्तम् उपार्जितवान्।
2. (2) विचित्रैव दैवगतिः।
3. (3) तस्यामेव रात्रौ कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः।
4. (1) चौरः आरक्षी एव आसीत्।
प्र.18. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
"विचित्रैव दैवगतिः। तस्यामेव रात्रौ तस्मिन् गृहे कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः। तत्र निहितां एकं मञ्जूषाम् आदाय पलायितः। चौरस्य पादध्वनिना प्रबुद्धः अतिथिः चौरशङ्कया तम् अन्वधावत् अगृह्णात् च, परं विचित्रमघटत। चौरः एव उच्चैः क्रोशितुमारभत- 'चौरौऽयं चौरौऽयम्' इति।"
(i) का विचित्रा अस्ति?
(ii) चौरः काम् आदाय पलायितः?
(iii) 'उच्चैः' इति पदं किं पदम् अस्ति (संज्ञा/अव्यय)?
अथवा
"प्रकृतिः - भो भोः प्राणिनः! यूयं सर्वे एव मे सन्ततिः। कथं मिथः कलहं कुरुथ? वस्तुतः सर्वे वन्यजीविनाः अन्योन्याश्रिताः। सदैव स्मरत- ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति... षड्विधं प्रीतिलक्षणम्।"
(i) सर्वे प्राणिनः कस्याः सन्ततिः?
(ii) वन्यजीविनाः कीदृशाः सन्ति?
(iii) प्रीतिलक्षणं कतिविधम्?
उत्तरं पश्यत (मुख्य)
उत्तरं पश्यत (अथवा)
(i) दैवगतिः।
(ii) मञ्जूषाम्।
(iii) अव्ययपदम्।
(i) प्रकृतेः (प्रकृतिमाता की)।
(ii) अन्योन्याश्रिताः (एक दूसरे पर आश्रित)।
(iii) षड्विधम्।
प्र.19. अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
"क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां,
देहस्थितो देहविनाशनाय।
यथास्थितः काष्ठगतो हि वह्निः,
स एव वह्निर्दहते शरीरम्॥"
(i) नराणां प्रथमः शत्रुः कः?
(ii) क्रोधः कुत्र स्थितः भवति?
(iii) काष्ठगतो वह्निः किं दहते?
अथवा
"प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम्।
नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम्॥"
(i) राज्ञः सुखं कस्मिन् अस्ति?
(ii) राज्ञः हितं किं नास्ति?
(iii) कस्य प्रियं राज्ञः हितं भवति?
उत्तरं पश्यत (मुख्य)
उत्तरं पश्यत (अथवा)
(i) क्रोधः।
(ii) देहस्थितः (शरीर में)।
(iii) काष्ठम् (लकड़ी को ही)।
(i) प्रजासुखे।
(ii) आत्मप्रियं (स्वयं का प्रिय)।
(iii) प्रजानां प्रियं।
प्र.20. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
"लवः - भगवान् सहस्रदीधितिः।
रामः - कथमस्मत्समानाभिजानौ संवृत्तौ?
विदूषकः - किं द्वयोरपि एकमेव प्रतिवचनम्?
लवः - भ्रातरावावां सौदर्यौ।"
(i) लवः कस्य नाम वदति?
(ii) लवकुशौ कीदृशौ भ्रातरौ?
(iii) 'सहस्रदीधितिः' कः अस्ति?
अथवा
"मयूरः - न जानासि त्वं मम नृत्यम्? पश्य पश्य मम पिच्छानां अपूर्वम सौन्दर्यम्। (पिच्छान् उद्घाट्य नृत्यमुद्रायां स्थितः सन्) न कोऽपि त्रैलोक्ये मत्सदृशः सुन्दरः।"
(i) मयूरः किं उद्घाट्य नृत्यति?
(ii) मयूरः कीदृशः अस्ति (स्वमते)?
(iii) 'पश्य' पदे कः धातुः?
उत्तरं पश्यत (मुख्य)
उत्तरं पश्यत (अथवा)
(i) भगवान् सहस्रदीधितिः (सूर्यस्य)।
(ii) सौदर्यौ (सगे भाई)।
(iii) सूर्यः।
(i) पिच्छान् (पंख)।
(ii) त्रैलोक्ये अद्वितीयः सुन्दरः।
(iii) दृश्।
प्र.21. अपठित गद्यांशं सम्यक् पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
"सूर्यः अस्माकं लोकस्य प्रकाशकः अस्ति। सः एव उर्जायाः अनन्तः स्रोत अस्ति। सूर्योदये अन्धकारः नश्यति। सर्वे प्राणिनः सूर्यस्य प्रकाशेन एव जीवनं धारयन्ति। वैदिककाले ऋषयः सूर्यस्य उपासनां कुर्वन्ति स्म। 'असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय' इति प्रार्थना अपि प्रकाशाभिमुखी अस्ति।"
(i) अस्माकं लोकस्य प्रकाशकः कः?
(ii) कदा अन्धकारः नश्यति?
(iii) के सूर्यस्य उपासनां कुर्वन्ति स्म?
(iv) गद्यांशस्य शीर्षकं लिखत।
उत्तरं पश्यत
(i) सूर्यः।
(ii) सूर्योदये।
(iii) ऋषयः।
(iv) सूर्यस्य महत्वम् / सूर्यः।
प्र.22. स्वप्राचार्यस्य कृते 'अवकाशार्थं' एकं प्रार्थनापत्रं लिखत।
अथवा
स्वभ्रातुः विवाहस्य आमन्त्रणार्थं मित्रं प्रति पत्रं लिखत।
अवकाश आवेदनम्
विवाह आमन्त्रणम्
सेवायाम्,
श्रीमन्तः प्राचार्यमहोदयाः,
शासकीय उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः,
इन्दौरनगरम् (म.प्र.)।
विषयः - अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रम्।
महोदय,
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् अहम् अद्य सहसा ज्वरपीडितः अस्मि। अतः विद्यालयं आगन्तुं न शक्नोमि। कृपया मह्यं दिनद्वयस्य (2) अवकाशं स्वीकुर्वन्तु।
भवदीया शिष्यः
अ.ब.स.
कक्षा - दशमी
प्रिय मित्र रोहित,
सप्रेम नमः।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। भवते इदं निवेदयन् अहं अतीव हर्षं अनुभवामि यत् मम ज्येष्ठभ्रातुः विवाहः आगामी मासे भविष्यति। भवान् सपरिवारं अत्र आगत्य विवाहसमारोहे भागं गृह्णातु इति मम अनुरोधः।
भवदीयः मित्रम्,
सुरेशः
प्र.23. अधोलिखितेषु एकस्मिन् विषये निबन्धं लिखत (संस्कृतभाषायाः महत्वम् / मम प्रिय कविः / अस्माकं विद्यालयः / अनुशासनम्)-
अस्माकं विद्यालयः
अस्माकं विद्यालयः
मम विद्यालयस्य नाम 'सांदीपनि विद्यालयः' अस्ति। अयम् एकः आदर्शः विद्यालयः अस्ति। विद्यालयस्य भवनं विशालं सुन्दरं च अस्ति। अत्र विंशतिः प्रकोष्ठाः सन्ति। विद्यालये एकः विशालः पुस्तकालयः, विज्ञानप्रयोगशाला च वर्तते। अत्र एका वाटिका अपि अस्ति यत्र सुन्दराणि पुष्पाणि विकसन्ति।
अस्माकं विद्यालये त्रिशंत शिक्षकाः सन्ति। ते सर्वे विद्वांसः कर्तव्यपरायणाः च सन्ति। ते छात्रान् स्नेहेन पाठयन्ति। विद्यालये प्रतिवर्षं वार्षिकोत्सवः भवति। क्रीडाक्षेत्रे अपि मम विद्यालयः अग्रेसरः अस्ति। अहं मम विद्यालयं बहु इच्छामि। विद्यालयस्य वातावरणं शान्तं अनुशासितं च अस्ति।
कोई टिप्पणी नहीं:
एक टिप्पणी भेजें