MP EDUCATION GYAN DEEP
कक्षा 9वीं — संस्कृत (Sanskrit)
अर्द्धवार्षिक परीक्षा 2026–27 | आदर्श-प्रश्नपत्र एवं मॉडल उत्तर
समय: 3 होराः (Hours)
पूर्णांक: 75
प्रश्न: 23 मुख्य प्रश्नाः
संक्षिप्त विवरण: यह MP Board के नवीनतम ब्लूप्रिंट (75 अंक) और निर्धारित अर्द्धवार्षिक पाठ्यक्रम (शेमुषी भाग-1 एवं व्याकरणवीथिः) पर आधारित कक्षा 9 संस्कृत का अभ्यास मॉडल पेपर है।
निर्देश: सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः सन्ति। (निर्देशानुसार खण्ड 'B' के 2 अंक वाले अति लघु-उत्तरीय प्रश्नों में 'अथवा' का विकल्प नहीं दिया गया है)। पहले स्वयं प्रश्न हल करें, फिर “उत्तर देखें” बटन दबाकर अपने उत्तर का मिलान करें।
वस्तुनिष्ठ प्रश्नाः (प्रश्न 1 तः 5)
कुल 30 वस्तुनिष्ठ प्रश्न हैं। प्रत्येक 1 अंक। (कुल 30 अंक)।
प्रश्न 1. उचितं विकल्पं चित्वा लिखत— 6 × 1 = 6
(1) 'महोत्सवः' इत्यस्मिन् पदे सन्धिः अस्ति-
उत्तर: (ख) गुणसन्धिः (महा + उत्सवः)
(2) 'रामस्य' इत्यत्र का विभक्तिः?
उत्तर: (ग) षष्ठी
(3) 'पठति' इत्यस्मिन् पदे कः लकारः अस्ति?
उत्तर: (क) लट्लकारः
(4) 'पठित्वा' इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः?
उत्तर: (ख) क्त्वा
(5) 'गजाननः' इत्यत्र कः समासः?
उत्तर: (ग) बहुव्रीहिः
(6) 'स्वर्णकाकः' काम् अखादत्?
उत्तर: (क) तण्डुलान्
प्रश्न 2. रिक्तस्थानानि पूरयत— 6 × 1 = 6
(1) 'अनुगच्छति' इत्यस्मिन् पदे _______ उपसर्गः अस्ति।
उत्तर: अनु
(2) 'गच्छामि' इत्यत्र _______ पुरुषः अस्ति।
उत्तर: उत्तम
(3) यदा रामः गच्छति _______ श्यामः आगच्छति। (तदा / कुत्र)
उत्तर: तदा
(4) 'भवति' इत्यत्र _______ धातुः अस्ति।
उत्तर: भू
(5) मल्लिका पूजार्थं _______ सह काशीविश्वनाथमन्दिरं गच्छति स्म।
उत्तर: सखीभिः
(6) 'पर्यावरणम्' इत्यस्य सन्धिविच्छेदः _______ + आवरणम् भवति।
उत्तर: परि
प्रश्न 3. शुद्धवाक्यानां समक्षम् 'आम्' अशुद्धवाक्यानां समक्षम् 'न' इति लिखत— 6 × 1 = 6
(1) 'लता' शब्दस्य तृतीया-बहुवचने 'लताभिः' भवति।
उत्तर: आम्
(2) 'सु' उपसर्गः नास्ति।
उत्तर: न (सु एक उपसर्ग है)
(3) जीमूतवाहनः दानवीरः आसीत्।
उत्तर: आम्
(4) जटायुः रावणं न मार्दवति (प्रहार नहीं करता)।
उत्तर: न (जटायु ने रावण पर तीखा प्रहार किया था)
(5) 'यत्नेन संरक्षित् वृत्तम्' इति सूक्तिमौक्तिकम् पाठे अस्ति।
उत्तर: आम्
(6) 'श्वः' अव्ययपदस्य अर्थः 'बीता हुआ कल' (Yesterday) भवति।
उत्तर: न (श्वः का अर्थ 'आने वाला कल' / Tomorrow होता है)
प्रश्न 4. उचितं युग्मं मेलयत (सही जोड़ी बनाइए)— 6 × 1 = 6
(1) नीरदः
उत्तर: जलदः / मेघः (पर्यायवाची)
(2) सूर्योदयः
उत्तर: गुणसन्धिः
(3) माता-पितरौ
उत्तर: द्वन्द्व समासः
(4) हसितुम्
उत्तर: तुमुन् प्रत्ययः
(5) सुलभः (विलोमपदम्)
उत्तर: दुर्लभः
(6) लौहतुला
उत्तर: जीर्णधनः (कथापात्र)
प्रश्न 5. एकपदेन उत्तरं लिखत— 6 × 1 = 6
(1) कविः कां सम्बोधयति? (भारतीवसन्तगीतिः)
उत्तर: वाणीम् (सरस्वतीम्)
(2) काकः कीदृशः आसीत्?
उत्तर: स्वर्णमयः (स्वर्णकाकः)
(3) मल्लिकायाः पत्युः नाम किम् आसीत्?
उत्तर: चन्दनः
(4) तपोदत्तः कया विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽभवत्?
उत्तर: तपश्चर्यया
(5) बालः कदा क्रीडितुं निर्जगाम?
उत्तर: पाठशालागमनवेलायाम्
(6) 'बालक' शब्दस्य प्रथमा-एकवचनं किम्?
उत्तर: बालकः
अति लघु-उत्तरीय प्रश्नाः (प्रश्न 6 तः 17)
प्रत्येक प्रश्न 2 अंक का है। (इस खण्ड में कोई 'अथवा' प्रश्न नहीं है)
प्रश्न 6. वसन्ते किं भवति? (भारतीवसन्तगीतिः) 2 अंक
उत्तर: वसन्ते सरसाः रसालाः लसन्ति, कोकिलानां कलापाः च विलसन्ति।
प्रश्न 7. निर्धनायाः वृद्धायाः दुहिता कीदृशी आसीत्? (स्वर्णकाकः) 2 अंक
उत्तर: निर्धनायाः वृद्धायाः दुहिता विनम्रा मनोहरा च आसीत्।
प्रश्न 8. कुम्भकारः घटान् किमर्थं रचयति? (गोदोहनम्) 2 अंक
उत्तर: कुम्भकारः जीविकाहतोः (जीविका चलाने के लिए) घटान् रचयति।
प्रश्न 9. यत्नेन किं रक्षेत् वित्तं वृत्तं वा? (सूक्तिमौक्तिकम्) 2 अंक
उत्तर: यत्नेन वृत्तं (चरित्रं) रक्षेत्, न तु वित्तम् (धनम्)।
प्रश्न 10. पुरुषः सिकताभिः किं करोति? (सिकतासेतुः) 2 अंक
उत्तर: पुरुषः सिकताभिः जलप्रवाहे सेतुं निर्मातुं प्रयतते।
प्रश्न 11. जटायुः रावणं किं कथयति? (जटायोः शौर्यम्) 2 अंक
उत्तर: जटायुः रावणं कथयति यत् परदाराभिमर्शनात् (परस्त्री-स्पर्श से) नीचां मतिं निवर्तय।
प्रश्न 12. प्रकृत्याः प्रमुखतत्त्वानि कानि सन्ति? (पर्यावरणम्) 2 अंक
उत्तर: प्रकृत्याः प्रमुखतत्त्वानि- पृथिवी, जलम्, तेजः, वायुः, आकाशः च सन्ति।
प्रश्न 13. 'राम' शब्दस्य तृतीया-विभक्तेः एकवचनं लिखत। 2 अंक
उत्तर: रामेण।
प्रश्न 14. 'पठ्' धातोः लट्लकारस्य प्रथमपुरुषस्य एकवचनं लिखत। 2 अंक
उत्तर: पठति।
प्रश्न 15. सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धेः नाम लिखत - विद्यालयः, रमेशः। 2 अंक
उत्तर:
1. विद्यालयः = विद्या + आलयः (दीर्घ स्वर सन्धिः)
2. रमेशः = रमा + ईशः (गुण स्वर सन्धिः)
प्रश्न 16. अशुद्धवाक्यस्य शोधनं कुरुत - रामः पुस्तकं पठसि। 2 अंक
उत्तर: शुद्ध वाक्यम् - रामः पुस्तकं पठति। (प्रथम पुरुष का प्रयोग होगा)।
प्रश्न 17. अव्ययपदं चित्वा लिखत - अत्र एकः बालः अस्ति। 2 अंक
उत्तर: अत्र (अव्यय पद)।
लघु-उत्तरीय प्रश्नाः (प्रश्न 18 तः 20)
प्रत्येक प्रश्न 3 अंक का है। (इनमें 'अथवा' विकल्प दिए गए हैं)
प्रश्न 18. अधोलिखितवाक्येषु रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत (कोऽपि त्रयः)— 3 अंक
1. ग्रामे निर्धना स्त्री अवसत्。
2. वृक्षाः फलं न खादन्ति。
3. चन्दनः धेनोः दुग्धं दुह्यति।
उत्तर:
1. कुत्र निर्धना स्त्री अवसत्?
2. के फलं न खादन्ति?
3. चन्दनः कस्याः दुग्धं दुह्यति?
अथवा: वाच्य परिवर्तनं कुरुत (कोऽपि द्वौ)—
1. रामः पुस्तकं पठति। (कर्मवाच्ये)
2. तेन पत्रं लिख्यते। (कर्तृवाच्ये)
उत्तर:
1. रामेण पुस्तकं पठ्यते。
2. सः पत्रं लिखति।
प्रश्न 19. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत— 3 अंक
"पुरा कस्मिंश्चिद् ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। तस्याश्चैका दुहिता विनम्रा मनोहरा चासीत्। एकदा माता स्थाल्यां तण्डुलान् निक्षिप्य पुत्रीमादिदेश- 'सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष'।"
(क) ग्रामे का न्यवसत्?
(ख) दुहिता कीदृशी आसीत्?
(ग) माता पुत्रीं किम् आदिदेश?
उत्तर:
(क) ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्。
(ख) दुहिता विनम्रा मनोहरा चासीत्。
(ग) माता पुत्रीम् आदिदेश यत् 'सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष'।
अथवा: गद्यांशं पठित्वा उत्तराणि लिखत—
"तपोदत्तः बाल्यावस्थायां विद्यां न अधीतवान्। अतः सः सर्वैः कुटुम्बिभिः मित्रैः ज्ञातिजनैश्च गर्हितः अभवत्। सः तपश्चर्यया विद्यां प्राप्तुं गङ्गातीरं गतः।"
(क) तपोदत्तः बाल्यावस्थायां किं न अधीतवान्?
(ख) सः कैः गर्हितः अभवत्?
(ग) सः विद्यां प्राप्तुं कुत्र गतः?
उत्तर:
(क) तपोदत्तः बाल्यावस्थायां विद्यां न अधीतवान्。
(ख) सः कुटुम्बिभिः, मित्रैः ज्ञातिजनैश्च गर्हितः अभवत्。
(ग) सः विद्यां प्राप्तुं गङ्गातीरं गतः।
प्रश्न 20. अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत— 3 अंक
पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः,
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः,
परोपकाराय सतां विभूतयः।।
(क) नद्यः स्वयमेव किं न पिबन्ति?
(ख) वृक्षाः स्वयं किं न खादन्ति?
(ग) सतां विभूतयः किमर्थं भवन्ति?
उत्तर:
(क) नद्यः स्वयमेव अम्भः (जलम्) न पिबन्ति。
(ख) वृक्षाः स्वयं फलानि न खादन्ति。
(ग) सतां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति।
अथवा: पद्यांशं पठित्वा उत्तराणि लिखत—
गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति,
ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः।
(क) गुणाः केषु गुणाः भवन्ति?
(ख) गुणाः निर्गुणं प्राप्य किं भवन्ति?
(ग) 'दोषाः' इत्यस्य विलोमपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर:
(क) गुणाः गुणज्ञेषु गुणाः भवन्ति。
(ख) गुणाः निर्गुणं प्राप्य दोषाः भवन्ति。
(ग) दोषाः इत्यस्य विलोमपदम् 'गुणाः' अस्ति।
दीर्घ-उत्तरीय प्रश्नाः (प्रश्न 21 तः 23)
प्रत्येक प्रश्न 4 अंक का है।
प्रश्न 21. स्वपाठ्यपुस्तकात् कण्ठस्थीकृतम् एकं श्लोकं लिखत यः अस्मिन् प्रश्नपत्रे नास्ति। 4 अंक
उत्तर: (छात्र कोई भी एक याद किया हुआ श्लोक लिख सकते हैं, जो पेपर में न आया हो। उदाहरण:)
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।।
अथवा: अधोलिखितम् अपठितगद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत—
"संस्कृतभाषा अस्माकं देशस्य प्राचीनतमा भाषा अस्ति। प्राचीनकाले सर्वे एव भारतीयाः संस्कृतभाषया एव व्यवहारं कुर्वन्ति स्म। कालाान्तरे विविधाः प्रान्तीयभाषाः प्रचलिताः अभवन्, किन्तु संस्कृतस्य महत्त्वम् अद्यापि अक्षुण्णम् वर्तते।"
(क) अस्माकं देशस्य प्राचीनतमा भाषा का?
(ख) प्राचीनकाले भारतीयाः कया भाषया व्यवहारं कुर्वन्ति स्म?
(ग) कस्याः महत्त्वम् अद्यापि अक्षुण्णम् वर्तते?
(घ) 'अभवन्' इत्यत्र कः लकारः?
उत्तर:
(क) अस्माकं देशस्य प्राचीनतमा भाषा संस्कृतभाषा अस्ति。
(ख) प्राचीनकाले भारतीयाः संस्कृतभाषया एव व्यवहारं कुर्वन्ति स्म。
(ग) संस्कृतस्य महत्त्वम् अद्यापि अक्षुण्णम् वर्तते。
(घ) 'अभवन्' इत्यत्र लङ्लकारः (भूतकाल) अस्ति।
प्रश्न 22. स्वप्राचार्याय अवकाशार्थम् एकं प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषया लिखत। 4 अंक
उत्तर:
सेवायाम्,
श्रीमन्तः प्राचार्यमहोदयाः,
शासकीय उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः,
भोपाल-नगरम् (म.प्र.)
विषयः - अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रम्।
महोदय,
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् अहम् अद्य सहसा ज्वरपीडितः अस्मि। अतः विद्यालयम् आगन्तुं न शक्नोमि। कृपया मम दिनद्वयस्य (दिनांक ... तः ... पर्यन्तम्) अवकाशं स्वीकुर्वन्तु।
भवदीयः आज्ञाकारी शिष्यः
नाम - ...............
कक्षा - नवमी
दिनांक - ...............
अथवा: स्वमित्राय स्वाध्ययनस्य विषयं सूचयन् एकं पत्रं लिखत।
उत्तर: (छात्र अपने मित्र को अपनी पढ़ाई के संबंध में संस्कृत में सरल पत्र लिखेंगे।)
प्रश्न 23. अधोलिखितेषु एकं विषयं चित्वा संस्कृते निबन्धं लिखत (कम से कम 10 वाक्य)—
(क) संस्कृतभाषायाः महत्त्वम् (ख) पर्यावरणम् (ग) धेनुः (घ) परोपकारः 4 अंक
उत्तर: (संस्कृतभाषायाः महत्त्वम्)
1. संस्कृतभाषा अस्माकं देशस्य प्राचीनतमा भाषा अस्ति।
2. इयं भाषा देवभाषा इति नाम्ना अपि ज्ञायते।
3. सर्वासु भाषासु इयं भाषा मधुरतमा अस्ति।
4. अस्माकं सर्वे प्राचीनग्रन्थाः संस्कृते एव सन्ति।
5. चत्वारः वेदाः, उपनिषदः, रामायणं, महाभारतं च संस्कृतभाषया एव लिखिताः सन्ति।
6. प्राचीनकाले सर्वे जनाः संस्कृते एव सम्भाषणं कुर्वन्ति स्म।
7. संस्कृतस्य व्याकरणं पूर्णतया वैज्ञानिकम् अस्ति।
8. एषा भाषा भारतीयसंस्कृतेः प्राणभूता अस्ति।
9. अद्यत्वे सङ्गणकस्य कृते अपि एषा भाषा उपयुक्ततमा अस्ति।
10. अतः अस्माभिः संस्कृतभाषा अवश्यमेव पठनीया।
अथवा: 'धेनुः' (गाय) इति विषये दश वाक्यानि लिखत।
उत्तर: (धेनुः)
1. धेनुः अस्माकं माता अस्ति।
2. धेनोः चत्वारः पादाः, द्वे शृङ्गे, एकं पुच्छं च भवति।
3. धेनुः तृणं खादति।
4. सा अस्मभ्यं मधुरं दुग्धं ददाति।
5. गोदुग्धं स्वास्थ्यकरं हितकरं च भवति।
6. धेनोः दुग्धेन दधि, नवनीतं, घृतं च निर्मीयते।
7. धेनोः गोमयेन उपलानि निर्मीयन्ते।
8. भारतीयाः धेनुं मातृवत् पूजयन्ति।
9. धेनोः वत्साः कृषि-कार्यं कुर्वन्ति।
10. अतः वयं धेनोः रक्षणं कुर्याम।
डिस्क्लेमर (Disclaimer): यह प्रश्नपत्र केवल विद्यार्थियों के अभ्यास और शैक्षणिक मार्गदर्शन हेतु तैयार किया गया एक संभावित मॉडल पेपर है। यह कोई असली या लीक हुआ पेपर नहीं है। कृपया परीक्षा के सटीक पाठ्यक्रम के लिए MP Board के निर्देशों का ही पालन करें।
कोई टिप्पणी नहीं:
एक टिप्पणी भेजें